حقوق کارگران از منظر قانون کار

person

کارفرمایان و کارگران بدانند


برای بهترین مدیریت منابع انسانی که بخش مهمی از وظیفه کارفرمایان است، میبایست این افراد آشنایی تمام و کمالی با حقوق کارمندان و کارگران شاغل در بنگاه اقتصادی، داشته باشند. به این ترتیب لازم است که کارفرمایان ضمن آشنایی با حقوق نیروی انسانی خود، هم از حقوق خانواده کاری خود صیانت کنند و هم حقوق خویش را محترم شمارند و مانع دست اندازی و سودجویی از هردو طرف گردند.
همچنین کارگران نیز درصورت اطلاع از حقوق قانونی خود، میتوانند ضمن داشتن امنیت شغلی، با انگیزه و پرهیز از بیگاری و کم کاری، وظایف شغلی خود را به انجام برسانند.
در این مقاله اصول و تعاریف اولیه لازم و مورد نیاز کارفرمایان و کارگران تعریف میشود:


مرخصی


ایام مرخصی از جمله موضوعات حیاتی و حایز اهمیت در طول خدمت هر کارگری است و استفاده از آن به اشکال متعدد و با داشتن شرایطی در قانون دیده شده است. قانون کار ایران از ماده ۶۲ تا ۷۸ به مبحث تعطیلات و مرخصی کارگران شاغل پرداخته است.
ماده ۶۲ قانون کار: روز جمعه، روز تعطیل هفتگی کارگران با استفاده از مزد است.
ماده ۶۳ قانون کار: کارگران علاوه بر تمام تعطیلات رسمی کشور، یک روز دیگر هم تعطیلند و آن تعطیلی ۱۱ اردیبهشت، روز کارگر است که کارفرمایان نباید در این روز کارگران را به خدمت بگیرند یا وادار به کار کنند. ضمن آنکه حقوق و دستمزد و اضافه کار روز تعطیل کارگر باید محاسبه شود.
ماده ۶۴ قانون کار: مرخصی استحقاقی سالانه کارگران با استفاده از مزد و محاسبه چهار روز جمعه، جمعا یک ماه است. سایر روزهای تعطیل جزو ایام مرخصی محسوب نمی‌شود و برای کار کمتر از یک سال مرخصی مزبور به نسبت مدت کار انجام یافته محاسبه می‌شود.
ماده ۶۵ قانون کار: در مورد کارگران "مشاغل سخت و زیان‌آور" قانون‌گذار مرخصی سالیانه را پنج هفته در نظر گرفته که استفاده از این مرخصی حتی الامکان در دو نوبت در پایان هر شش ماه کار صورت می گیرد.
ماده ۶۶ قانون کار: کارگر نمی‌تواند بیش از ۹ روز از مرخصی سالانه خود را ذخیره کند .
ماده ۶۸ قانون کار: میزان مرخصی استحقاقی کارگران فصلی بر حسب ماه‌های کارکرد تعیین می‌شود .
ماده ۶۹ قانون کار: تاریخ استفاده از مرخصی با توافق کارگر و کارفرما تعیین می‌شود و درصورت اختلاف بین کارگر و کارفرما، نظر ادارات کار تعیین کننده و لازم الاجراست.
ماده ۷۰ قانون کار: مرخصی کمتر از یک روز کار جزو مرخصی استحقاقی منظور می‌شود. در برخی ادارات و سازمان‌ها عنوان "مرخصی کمتر از دو ساعت و سه ساعت" برای انجام کارهای ضروری کارگران تعریف شده که بیش از آن، مرخصی یک روز کامل محاسبه می‌شود.
ماده ۷۱ قانون کار: این ماده درخصوص کارگرانی پیش‌بینی شده که قرارداد کارشان فسخ شده یا پایان یافته، یا دچار از کار افتادگی کلی و یا مشمول بازنشستگی شده‌اند. مطالبات مربوط به مدت مرخصی استحقاقی این دسته کارگران در چنین شرایطی به آنها و در صورت فوت به وراث تعلق می‌گیرد.
ماده ۷۲ قانون کار: نحوه استفاده از مرخصی بدون حقوق کارگران و مدت آن و شرایط برگشت آنها به کار پس از استفاده از مرخصی با توافق کتبی کارگر یا نماینده قانونی او و کارفرما تعیین خواهد شد .
ماده ۷۳ قانون کار: این ماده به مرخصی‌های ارفاقی کارگران اشاره دارد و متاثر از حوادث و اتفاقات زندگی آنها است که بعضا از آن به عنوان "مرخصی اضطراری" یاد می‌شود. در موارد خاص نظیر ازدواج دائم یا شرایط اضطرار نظیر فوت بستگان نزدیک و درجه یک و یا مواجه با حوادث غیر مترقبه اعم از زلزله و آتش سوزی، کارگران مشمول قانون کار حق بهره‌مندی از سه روز مرخصی با حقوق بدون کسر از مرخصی سالیانه را دارند.
ماده ۷۴ قانون کار: یکی از مرخصی‌های چالش برانگیز کارگران، مرخصی استعلاجی است که باید به تایید سازمان تامین‌ اجتماعی برسد. در قانون کار هیچ محدودیتی برای گرفتن مرخصی استعلاجی کارگران مشمول قانون کار پیش‌بینی نشده و به هر میزان که پزشک معالج تجویز کرده باشد، امکان استفاده از مرخصی استعلاجی وجود دارد، منتها این نوع مرخصی اعم از کوتاه مدت یا بلندمدت تابع ضوابط و مقررات قانون تامین اجتماعی است، به نحوی که مدت مرخصی استعلاجی باید توسط پزشک معتمد و معالج و یا کمیسیون پزشکی سازمان تامین اجتماعی تایید شود تا هم جزو سوابق کار و بازنشستگی کارگران به شمار آید و هم مشمول پرداخت غرامت و دستمزد شود.
در قانون کار جمهوری اسلامی ایران انواع دیگری از مرخصی‌ها برای برخی شرایط خاص تعریف شده است:


مرخصی بدون حقوق

 

در ماده ۱۶ قانون کار، استفاده از مرخصی بدون حقوق تجویز شده است منتها این مرخصی باید با موافقت کارفرما صورت بگیرد چون نظر قانونگذار درخصوص قرارداد کارگرانی که مطابق این قانون از مرخصی تحصیلی یا دیگر مرخصی‌های بدون حقوق استفاده می‌کنند، این است که قرارداد کار به حال تعلیق درآید و پس از آن کارگر به کار سابق بازگردد.
موارد استفاده از مرخصی بدون حقوق شامل تحصیل، انجام سفرهای طولانی، امور شخصی، گرفتاری‌های خانوادگی، تغییر کار و گذراندن دوره آزمایشی برای کار جدید است. مرخصی بدون حقوق حداکثر دو سال است که در صورت استفاده از مرخصی تحصیلی، به مدت دو سال دیگر قابل ‌تمدید است.


مرخصی کارگران روزمزد


به موجب ماده ۴۳ قانون کار، کارگران کارمزد برای روزهای جمعه و تعطیلات رسمی و مرخصی، استحقاق دریافت مزد را دارند و مأخذ محاسبه میانگین کارمزد آنها در روزهای کارکرد، آخرین ماه کار آنهاست. مبلغ پرداختی هم نباید کمتر از حداقل مزد قانونی باشد.


مرخصی حج واجب


بر اساس ماده ۶۷ قانون کار هر کارگر حق دارد در تمام مدت کار خود تنها برای یک نوبت به منظور ادای فریضه حج واجب (تمتع‌) یک ماه مرخصی بگیرد. کارگر می‌تواند از ۳۰ روز مرخصی تحت عنوان "مرخصی استحقاقی" به شرطی که ۳۰ روز مرخصی ذخیره داشته باشد، بهره‌مند شود و چنانچه مرخصی طلب نداشته باشد از "مرخصی بدون حقوق" استفاده کند.
در کارگاه های دارای 10 نفر کارگر و بیشتر مرخصی سالیانه کارگران 26 روز کاری است که فقط 9 روز آن می تواند در سال ذخیره شود. مرخصی کارگرانی که به کارهای سخت و زیان آور اشتغال دارند30 روز کاری در سال است. در کارگاه های دارای 9 نفر و کمتر کارگر میزان مرخصی سالانه با حقوق 21 روز کاری بوده که کارگر فقط می تواند 5 روز آن را ذخیره نماید. در این قبیل کارگاهها مرخصی کارگرانی که به کارهای سخت و زیان آور اشتغال دارند 24 روز کاری در سال می باشد.


مرخصی زایمان:


مرخصی زایمان برای کارگران زن که به فرزندخود شیر می دهند. چنانچه زایمان یک یا دوقلو باشد 6 ماه و برای زایمان 3 قلو یا بیشتر یکسال می باشد. تایید شیردهی مادر به فرزند به عهده پزشک معتمد می باشد. در مورد زنان کارگری که به فرزند خود شیر نمی دهند، مرخصی زایمان 90 روز و چنانچه زایمان 2 قلو یا بیشتر 104 روز خواهد بود . به موجب قانون تنظیم خانواده، مرخصی زایمان حداکثر تا فرزند سوم به کارگر ارائه خواهد شد و برای فرزندان بعدی نمی توان از این مرخصی استفاده نمود و مرخصی مورد نیاز کترگر از مرخصی استحقاقی فعلی و آتی وی کسر می شود. طبق ماده 78 قانون کار در کارگاههایی که دارای کارگر زن است کارفرما مکلف است به بانوان شیرده تا پایان دو سالگی پس از هر سه ساعت ، نییم ساعت فرصت شیر دادن بدهد این فرصت جزء ساعات کار آنان محسوب می شود. همچنین کارفرما مکلف است متناسب با تعداد کودکان و با در نظر گرفتن گروه سنی آنها مراکز مربوط به نگهداری کودکان از قبیل شیر خوار گاه ، مهدکودک و غیره را ایجاد نماید.


اضافه کاری :


اساسا محاسبه اضافه کاری بر مبنای مزد یک ساعت کار عادی به اضافه 40 درصد فوق العاده اضافه کاری است که در این زمینه شیوه قانونی محاسبه که در اجرا با عملکرد کارفرمایان و مراجع حل اختلاف هماهنگی دارد به شرح زیر است:
مزد روزانه=  مزد ماهانه تقسیم بر 30
مزد یک ساعت کار عادی= 7 ساعت و 20 دقیقه(7/33) تقسیم بر مزد روزانه
برابر قانون ، هر کارگر بایستی در طول یک هفته ، مدت 44 ساعت به کار اشتغال داشته باشد، لذا چنانچه 44 ساعت را بر 6 روز کاری ( بغیر از روز جمعه ) تقسیم نمائیم نتیجه میگیریم که از هر کارگر انتظار میرود در طول یک روز 7/33 ( یا بعبارت دیگر هفت ساعت و بیست دقیقه ) به کار اشتغال داشته باشد.
مزد یک ساعت اضافه کاری= 40 درصد مزد یک ساعت کار عادی+ مزد یک ساعت کار عادی
1-در شرایط عادی هر کارگر می تواند روزانه 4 ساعت اضافه کار انجام دهد 2- اضافه کار باید با توافق طرفین باشد 3- میزان فوق العاده اضافه کار 40 در صد اضافه بر مزد هر ساعت کارعادی می باشد.


بیمه :


 کلیه کارفرمایان کارگاهها ی مشول قانون کار جمهوری اسلامی ایران مکلف اند بر اساس قانون تامین اجتماعی و ماده 148 قانون کار نسبت به بیمه نمودن کارگران واحد خود اقدام نمایند و در صورت استکناف با توجه به ماده 183 قانون فوق الذکر با آنها رفتار خواهد شد
 متقاضیان وام احداث ، تکمیل و سایر حوائج ضروری و تحصیلی که تابع قانون کار و تامین اجتماعی می باشند ، می بایست به سازمان تامین اجتماعی و بانک رفاه کارگران مراجعه نمایند.


عیدی و پاداش :


به موجب ماده واحده قانون مربوط به تعیین عیدی و پاداش سالانه کارگران شاغل در کارگاههای مشمول قانون کار مصوب 6/12/70 مجلس شورای اسلامی ، کلیه کارفرمایان مکلفند به هر یک از کارگران خود به نسبت یک سال کار معادل شصت روز آخرین مزد به عنوان عیدی و پاداش بپردازند ، مبلغ پرداختی از این بابت به هر یک از کارگران نبایستی از معادل نود روز حداقل مزد روزانه قانونی تجاوز کند ضمناً بر طبق تبصره یک ماده واحده مذکور مبلغ پرداختی به کارگرانی که کمتر از یک سال در کارگاه کار کرده اند باید به ماخذ شصت روز مزد و به نسبت ایام کارکرد در سال محاسبه گردد ، مبلغ پرداختی از این بابت برای هر ماه نباید از یک دوازدهم سقف تعیین شده موضوع ماده واحده این قانون تجاوز نماید . در کارگاههایی که مطابق رویه جاری کارگاه بیش از مبلغ فوق پرداخت می کنند برابر تبصره 2 ماده واحده فوق عرف کارگاه معتبر می باشد .


حوادث ناشی از کار:


 کسانی که دچار حادثه در واحدهای صنفی ، تولیدی ، کشاورزی ، خدماتی ، ساختمانی ، ترابری ، تجاری و اماکن عمومی می شوند می بایستی با طرح شکوائیه یا دادخواست در دادگستری یا دادسرای منطقه مربوطه اقامه دعوی کنند موضوع پس از بررسی توسط مقام محترم قضایی از طریق کلانتری محل برای تشکیل پرونده و ارجاع نامه به اداره کل بازرسی کار برای بررسی چگونگی وقوع حادثه و همچنین اخذ نظریه پزشکی قانونی مورد پیگیری قرار می گیرد بازرسان کار پس از مراجعه به محل وقوع حادثه و همچنین اخذ نظریه پزشکی قانونی مورد پیگیری قرار می گیرد بازرسان کار پس از مراجعه به محل وقوع حادثه و بررسی حادثه گزارش خود را تنظیم و به کلانتری مربوطه ارسال و از آنجا نیز به مراجع قضایی برای تعیین قصور هر یک از طرفین ارسال می گردد.
کارگاههایی که دارای 25 نفر کارگر می باشند کمیته حفاظت فنی و بهداشت کار با اعضاء ذیل تشکیل می گردد
1- کارفرما یا نماینده وی
2- نماینده شورای اسلامی کار یا نماینده کارگران کارگاه
3- مدیر فنی و در صورت نبودن او یکی از سر استادکاران
4- مسئول حفاظت فنی
5- مسئول بهداشت حرفه ای
توضیح : در کارگاههائیکه نوع کار آنها ایجاب نموده حتی اگر تعدا کارگران آنها نیز از 25 نفر به پائین باشد
کمیته حفاظت فنی با حضور کارفرما یا نماینده وی - نماینده شورای اسلامی کار یا نماینده کارگران و مسئول حفاظت فنی و بهداشت حرفه ای تشکیل خواهد شد.
-نحوه برگزاری جلسات کمیته و ارسال صورتجلسات : جلسات کمیته حفاظت فنی باید حداقل هر یکبار تشکیل و صورتجلسات ان به اداره کار و مرکز بهداشت محل
ارسال گردد.


کارهای سخت و زیان آور :


بیمه شدگان شاغل در کارهای سخت و زیان آور و کارفرمایان پس از دریافت فرم مربوط از ادارات کار و امور اجتماعی محل سکونت یا اشتغال و تکمیل آن می بایست تقاضای خود را طبق فرم شماره یک و کارفرمایان کارگاه ها با سایر مراجع مدعی سخت و زیان آور بودن شغل یا مشاغل کارگاه ، تقاضای خود را طبق فرم شماره 2 به سازمان کار وامور اجتماعی شهرستان محل اشتغال خود تحویل و رسید دریافت نمایند. 2- پس از ارائه درخواست کمیته انسانی با تطبیق شغل یا مشاغل مندرج در فرم های شماره (1 یا 2) و با توجه به مشاغل سخت و زیان آور موضوع ماده 11 و گزارش کارشناسان موضوع ماده 2 آیین نامه در مورد سخت و زیان آور بودن یا نبودن هر یک از مشاغل ذکر شده در فرم تقاضا اظهار نظر نموده و طی فرم شماره 3 جهت بررسی سایر شرایط و اقدامات بعدی مراتب را به شعبه تامین اجتماعی محل پرداخت حق بیمه ارسال و رونوشت نامه نیز برای اطلاع بیمه شده و یا سایر افراد متقاضی فرستاده می شود


کمیته های حفظت فنی و بهداشت کار :


متقاضیان پس از ابلاغ تصمیم کمیته بدوی استانی در صورت اعتراض به آراء کمیته مذبور بایستی فرم شماره چهار اعتراضات را از ادارات کار محل اشتغال دریافت و پس از تکمیل با ذکر دلایل به انضمام مدارک به سازمان کار وامور اجتماعی استان یا اداره کار و امور اجتماعی محل اشتغال تسلیم نمایند. 2- رای کمیته بدوی ضرف 15 روز از تاریخ ابلاغ رای قابل تجدید نظرخواهی است. 3- پس از ارائه اعتراض اعتراض به آراء کمیته های بدوی استانی موضوع ماده 8 آیین نامه که توسط بیمه شده یا کارفرما از کمیته های تجدید نظر استانی درخواست گردیده ، کمیته های مذبور در این خصوص رسیدگی و اظهار نظر نموده و تصمیم خود را طی فرم شماره 5 جهت اقدامات بعدی به شعبه تامین اجتماعی محل پرداخت حق بیمه ارسال و رونوشت نامه نیز برای اطلاع بیمه شده و کارفرما فرستاده می شود.


فوق العاده نوبت کاری :


در صورتی که نوبت کار کارگر در صبح و عصر واقع شود 10 درصد حقوق ماهانه خود را علاوه بر حقوق به عنوان فو ق العاده نوبت کاری دریافت خواهد کرد 2- در صورتیکه نوبت کار کارگر در صبح و عصر و شب واقع شود 15 درصد حقوق ماهانه خود ار علاوه بر حقوق به عنوان فوق العاده نوبت کاری دریافت خواهد کرد 3- در صورتیکه نوبت کار کارگر در صبح و شب یا عصر و شب واقع شود 22/5 در صد حقوق ماهانه خود ار علاوه بر حقوق به عنوان فوق العاده نوبت کاری دریافت خواهد کرد.


خدمت نظام وظیفه :


خدمت نظام وظیفه و همچنین شرکت داوطلبانه کارگران در جبهه از تاریخ 1369/12/15 تا 1383/3/8جزء سنوات خدمت و کار آنان محسوب می شود مشروط به آنکه کارگر از همان کارگاه به خدمت اعزام شده و پس از پایان خدمت وظیفه نیز در همان واحد ادامه کار دهد.


پاداش بازنشستگی:


پاداش بازنشستگی به میزان سالی 1 ماه آخرین حقوق می باشد و فقط در هنگام بازنشستگی کارگر ، از سوی کارفرما قابل پرداخت است.


اخراج:


در صورتیکه اخراج کارگری مورد تایید مراجع حل اختلاف مقرر در قانون کار قرار گیرد، کارفرما مکلف است به نسبت هر سال سابقه کار معادل یک ماه آخرین حقوق کارگر را به عنوان حق سنوات به وی پرداخت نماید. کارگرانی که از کار اخراج می شوند باید به اداره کارو امور اجتماعی محل کار خود مراجعه و دادخواست رسیدگی دهند در صورتیکه اخراج مورد تایید واقع نشود ، کارفرما مکلف است کارگر را به کار بازگرداند

 

گروه وکلای اتحاد